AVRAM GALATİ


* Profesör Avram Galanti (Abraham Galante)  

(Doğumu: 4 Ocak 1873 Bodrum. Ölümü: 8 Ağustos 1961 İstanbul)

Yahudi asıllı Türk eğitimci, siyaset adamı ve Türk milliyetçisi. Soyadı Kanunu ile '' Bodrumlu ''soyadını almıştır.

1915 ile 1933 yılları arasında Darülfünun'da eğitimci ve profesör olarak çalıştı. 1944-46 yıllarında Cumhuriyet Halk Partisi listesinden T.B.M.M. 7. Dönem Niğde milletvekilliği yapmış Yahudi asıllı Türk siyasetçi, gazeteci-yazardır. Cumhuriyet döneminde milletvekilliği, Kurucu Meclis üyeliği veya senatörlük yapmış 20 azınlıklar mensubu parlamenterden biridir.

Rodos Rüşdiyesi ve İzmir Sultani İdadisi'nden mezun oldu. Rodos'ta öğretmenlik ve adalardaki Yahudi ve Türk okullarında maarif müfettişliği yapti. Daha sonra, İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne katıldı ve cemiyetin aktif ve ileri gelen elemanlarından biri oldu. Akademisyenlik yaptı. Cumhuriyetle birlikte kültürel devamlılığı savunduğu ve Harf ve Dil Devrimlerine karşı çıktığı için üniversite kadrosunun dışında kaldı. 1943 yılında Niğde'den milletvekili seçildi.

Galanti, aynı zamanda yabancı dilde eğitime karşı çıkanların da öncüsüdür. Galanti, bu konuda yazdıkları bağlamında yabancı dilde eğitimi ilk eleştiren ve karşı çıkan kişi olarak bilinir.Döneminde önemli fikir ayrılıklarından biri de Latin harflerine muhalif olmalısıdır.Türkiye Musevilerinin Türkleşmesini de savunmuştur. (1)

Son yüzyıllarda "Türkiye Yahudiliği Tarihi" konusunda araştırmalar yapıp eser vermiş bulunan dört büyük ismin (*) sonuncusu olan Prof. Avram Galanti, 16. yüzyıldan itibaren, tanınmış ve saygı gören Din Bilginleri yetiştirmiş bir aile zincirinin son halkası olarak 4 Ocak 1873‘te Bodrum'da doğdu. Babası, Milas'lı Galante ailesinin Bodrum'da Devlet memurluğu yapmakta olan üyesi Moşe Galante, annesi ise Rodos kökenli Kodron ailesinin kızı Coya Kodron'dur.

On yaşına kadar Bodrum'daki Yahudi Mahalle Mektebi niteliğindeki "Talmud Tora"da eğitim gören Avram Galanti, babasının atanmış olması nedeniyle 1883 yılında Rodos'a giderek, yeni açılmış bulunan Yahudi okulunda öğrenimine devam eder.Galante’nin, o zamana kadar bilmediği Türkçe'nin yanında, İbranice ve Fransızca öğrenmesi bu döneme rastlamaktadır. Bir süre sonra Bodrum'a dönen Avram Galanti, burada Rüştiye öğrenimini tamamladıktan sonra, İzmir’e giderek, buradaki İdadi'den de 21 yaşında mezun olur olmaz, yeniden Rodos'a gidip orada yedi yıl sürecek bir öğretmenlik dönemi yaşar.

Bu yedi yıl içinde Galanti, öğretmenlikten arta kalan zamanlarınıYahudi Dinsel İçtihatları niteliğindeki Talmud'u incelemeye ve Almancayla Yunancayı öğrenmeye ayırmıştır.Avram Galanti 1902‘de İzmir'e dönüp buradaki "Dar-ül İrfan" okulunda Fransızca öğretmeni olarak görev yaparken, yurt içi ve yurtdışındaki gazetelerden "Hidayet", "İzmir", El Meserret", "La Buena Esperansa", "El Novelista", "Harmonia", "La Reforme", "Revue Pedagogique"ve "Volume" gibi gazete ve dergilerde, Türkçe, Judeo-Espanyol dilinde ve Fransızca makaleler yazar.

Eleştirici yapısı ve yenilikçilik taraftarlığıyla, zaten Rodos’tayken istibdat karşıtı "İttihat ve Terakki Cemiyetine de katılmış bulunması nedeniyle, yazı ve makaleleleri dikkat çekecek kadar eleştiri yüklüdür. 2. Abdülhamit döneminin baskıcı rejiminde kendini güvenlikte hissetmeyen Avranı Galante, o sıralarda İngiltere yönetiminde olan ve siyasi sığınmacılar için elverişli ortamlar sunan Mısır’a gidip 1904 yılında Kahire’yle yerleşerek, burada "La Vara" adlı on beş günde bir çıkan ve Judeo-Espanyol dilinde yayımlanan dergisini yayınlayıp yönetir. 

Kahire’de iken "Mısır Yahudileri Birliğini örgütleyip yöneten Avram Galanti, bu birlik adına "İttihat ve Terakki Cemiyeti" kongrelerine delege olarak katılır, bu arada Kahire’de yayımlanan Fransızca "Progrès" ve Arapça "Misraim" gazetelerinde bilimsel ve yazınsal makaleleri yayınlanır. 

1908’de 2. Meşrutiyetin ilan edilmesiyle, Osmanlı topraklarında hürriyet havası estiğine inanan Avram Galante, 1909 yılında Mısır’ı terkederek, Almanya ve İngiltere’de birer yıl kaldıktan sonra 1911'de
İstanbul’a gelir. Bahriye Nezareti’nde Fransızca öğretmenliği, Hilal-i Ahmer Cemiyeti’nde sekreterlik ve dergi yayımcılığı gibi işleri arasında, bu kentte yayımlanan Yahudi gazetelerinde Judeo Espanyol dilindeki yazılarıyla Yahudi toplumu yönetimini ciddi bir biçimde eleştirmeyi sürdürür. 

1. Dünya Savaşı süreminde, İstanbul Dar-ül Fünun’unda gerçekleştirilen yeni kadrolaşma hareketi sırasında Almanya’dan gelen bilim adamlarından "Karşılaştırmalı Sami Dilleri"Profesörü Bergstrasser’in sekreter asistanlığına atandı. 

Prof. Bergstrasser’in Türkiye’yi terk etmesi üzerine, Onun yerine, "Eski tarih ve Doğu Dilleri"kürsüsüne Profesör ünvanıyla atandı ve emekli olduğu 1933 yılına kadar bu görevi sürdürdü. 

1943’te Niğde Milletvekili seçilen Avram Galanti, 1946’da Milletvekilliği son bulunca, İstanbul Kınalıada’daki evine çekilerek, yaşamını yitirdiği 1961’e kadar burada araştırma ve yazı işleriyle uğraştı.

Devrinin gündemlerdeki akımlarından siyasal Siyonizm’e sevecenlikle yaklaşmamayı yeğleyen Avram Galante, bu akımın hedeflediği Filistin topraklarında bir Yahudi Devleti kurulması ülküsünün, sırf
Osmanlı yönetimi açısından sakıncalı olacağı görüşüyle, böyle bir devletin Sudan topraklarında kurulması şeklindeki önerisini uluslararası düzlemlere getirmişse de bu önerisi ilgi görmemiştir. 

Anadili olan Judeo-Espanyol dilinden başka, Türkçe, Fransızca,Rumca, Ermenice, Arapça, Farsça, Almanca ve İngilizceye de egemen olan Avram Galanti, bir yandan Hahambaşılık arşivlerini tararken, Milletvekili olarak TBMM’nde bulunduğu dönemlerde, Meclis ve Devlet arşivlerini inceleme şansına sahip olmuş, bu nedenle de, yaşamının büyük bir bölümünü verdiği 'Türkiye Yahudileri Tarihi" konusundaki araştırmalarında önemli bilgi ve belgeleri günyüzüne çıkarma olanağı bulmuştur.

Avram Galanti’nin "Türkiye Yahudileri Tarihi" konusunu çeşitli yönleriyle irdeleyen birçok kitabı ve sayısız bilimsel makalesi, günümüzde konuyla ilgilenenler için başvuru ve kaynak eser niteliğindedir. (2)

Dipnot:
(*) : Öteki üç isim: Salamon Avram Rozanes, Moiz Franco, Rav. Abraham Danon

https://ia600405.us.archive.org/24/items/ArapHarfleriTerakkimizeManiDeildir2/Arap%20harfleri%20terakkimize%20mani%20de%C4%9Fildir2.pdf